Tuesday, November 30, 2010

પુસ્તક, ટીવી સિરિયલ, ડોક્યુમેન્ટરી અને વેબસાઇટ

જવાહરલાલ નેહરુએ ૧૯૪૨-૪૬માં, જેલમાં પુસ્તક લખ્યું, `ધ ડિસ્કવરી ઑફ ઇન્ડિયા'. મોટા ભાગે આપણી આગલી પેઢીએ એ વાંચ્યું અને પછી પુસ્તક પુસ્તકાલયોમાં દટાઈ ગયું. પછી શ્યામ બેનેગલે ૧૯૮૮માં તેના આધારે ટીવી સિરિયલ બનાવી `ભારત એક ખોજ', જેને આપણે સૌએ મહિનાઓ સુધી માણી અને પછી `એવી સિરિયલ હવે જોવા મળતી નથી' એવો અફસોસ કરતા રહ્યા. એ પછી હમણાં, ઇતિહાસવિદ્ માઇકલ વૂડે બીબીસી માટે એ જ વિષય પર ૬ ભાગની ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ બનાવી `ધ સ્ટોરી ઑફ ઇન્ડિયા'.

એ ડોક્યુમેન્ટરી માટે થયેલા રિસર્ચને આધારે એક ઇન્ટરએક્ટિવ વેબસાઇટ પણ બની, જે આપણે અને ભાવિ પેઢી જ્યારે ઇચ્છશે ત્યારે એક્સેસ કરી શકશે, તેના પર પોતાનો મત આપી શકશે, માઇકલ વૂડ સાથે ચર્ચા ચલાવી શકશે, ને પોતાના અનુભવો પણ ઉમેરી શકશે!

 

આ કમાલ છે, કમ્યુનિકેશનનાં માધ્યમોની સતત વધતી ક્ષમતાની. ભારતની ભવ્ય ગાથા માંડતી આ વેબસાઇટ વિષયને કારણે તો માણવાલાયક છે જ, પણ ઇન્ફર્મેશન ટેક્નોલોજી કેવી આગળ વધતી જાય છે એ સમજવા અને ખાસ તો, વિવિધ માહિતીને પરસ્પર સાંકળીને કેટલી રસપ્રદ રીતે રજૂ કરી શકાય એ જાણવા માટે પણ આ વેબસાઈટ જોવી રહી.

ભારતને ભાવિ સુપરપાવર તરીકે સ્વીકારીને, આ તાકાત ક્યાંથી જન્મી એ જાણવા માઇકલ વૂડે ખરેખરું ભારતભ્રમણ કરીને ભારતનો ૧૦,૦૦૦ વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ ફંફોસ્યો છે. એ દરમિયાન જે ભાથું ભેગું થયું તેમાંથી ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ બની અને માહિતીસભર વેબસાઇટ પણ સર્જાઈ. વેબસાઇટ મુખ્યત્યે ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ વિશેની હોવા છતાં, એમાં ભારત વિશેની અનેકવિધ, અનેક માટે અજાણી માહિતી વણી લેવાઈ છે. આ બધું જ એક પુસ્તક અને ડીવીડીમાં પણ ઉપલબ્ધ છે.

સાઇટ પર ભારતના ઇતિહાસની વિગતવાર ટાઇમલાઇન આપવામાં આવી છે. જેમાં વિવિધ વિષય હેઠળ, ભારતમાં કયા વર્ષમાં શું બન્યું તે જાણવા મળે છે. જે તે શીર્ષક પર ક્લિક કરતાં વિશે વધુ માહિતી મળે.  એક સરસ ઇન્ટરએક્ટિવ ફોટોગેલરી છે, જેમાં જે તે ફોટોગ્રાફ પર ક્લિક કરતાં તેના વિશે ભરપૂર માહિતી મળે છે. એક વિભાગમાં, માઇકલ વૂડને આ ફિલ્મના સર્જન દરમિયાન ભારતમાં જે અનુભવો થયા તેના નાના વિડિયોઝ છે. ચાહો તો તમે માઇકલ વૂડને કોઈ પ્રઁ પણ પૂછી શકો છો. અહીં લોકો ભારત વિશેના તેમના અનુભવો પોસ્ટ કરી શકે છે. શિક્ષકો માટે ક્લાસરૂમમાં ઉપયોગી થાય તેવા રિસોર્સીઝ પણ સામેલ છે.

માઇકલ વૂડે ભારતનું કેવું ચિત્રણ આપ્યું છે, તે તટસ્થ રહ્યા છે કે કેમ વગેરે વગેરે પ્રશ્નો આ સાઇટમાં વધુ ઊંડા ઊતરીએ કે ફિલ્મ જોઈએ ત્યારે ખબર પડે, પણ પહેલી નજરે, કોઈ પણ ભારતીયને ગૌરવની લાગણી થાય એવી તો આ સાઇટ જરૂર છે.

આખી વાતમાં ગુજરાતી એંગલ એ કે `સ્ટોર ઑફ ઇન્ડિયા'ને શક્ય બનાવવામાં યુકેસ્થિત, મૂળ ગુજરાતી એવા એક ઉદ્યોગપતિ પરિવારનો સિંહફાળો છે!
સ્ટોરી ઓફ ઇન્ડિયા માણો અહીં!

Thursday, November 25, 2010

એક અબજ લોકોનો અવાજ, ઇન્ટરનેટ પર!

સાયબરસફર'માં આપણે આપણને વ્યક્તિગત રીતે ઉપયોગી સર્વિસીઝ વિશે તો વારંવાર જાણીએ છીએ, આજે દેશની સેવા માટે પણ ઇન્ટરનેટનો કેવો સરસ ઉપયોગ થઈ શકે એ જાણીએ.

થોડા સમય પહેલાં, હિન્દુસ્તાન એરોનૉટિક્સ લિમિટેડનું કોર્પોરેટ કોમ્યુનિકેશન સંભાળનારા કેટલાક લોકો આપણા ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. કલાકમને મળવા ગયા હતા. નસીબજોગે, ડૉ. કલામ થોડી જ વાર પહેલાં એક ટીવી ઇન્ટરવ્યૂમાંથી પરત ફર્યા હતા.

સામે મીડિયા સાથે ઘરોબો ધરાવતા લોકો બેઠા છે એવો અંદાજ આવતાં જ ડૉ. કલામ વરસી પડ્યા, ‘આપણાં અખબારો ખરેખરી સફળવાની વાતોને કેમ પ્રકાશમાં લાવતાં નથી? અજાણી પ્રતિભાઓને આપણે આગળ કેમ કરી શકતા નથી? રાજકારણ, ગુનાખોરી, જાતિવાદ... આ બધું ક્યાં સુધી?'' સામે બેઠેલા લોકોએ ડૉ. કલામને સૂચન કર્યું, ‘‘તો આપણે આપની પસંદનું અખબાર શરૂ ન કરી શકીએ?'' ડૉ. કલામે તરત દોર પકડી લીધો.

કહ્યું, ‘‘ફૅન્ટાસ્ટિક, વેબપેપર થઈ શકે. ચોક્કસ!'' અને એ રીતે જન્મ થયો, ડૉ. કલામના સ્વપ્નના ભારતનો મજબૂત પાયો તૈયાર કરનારા લોકોને વિશ્વ સમક્ષ મૂકતા ઇ-પેપર બિલિયન બીટ્સ'નો. એક અબજ લોકોનો અવાજ, ઇન્ટરનેટ પર!

એનો પહેલો અંક હતો માત્ર એક પાનાનો! ડૉ. કલામને ભારતના લોકોની શક્તિમાં વિશ્ર્વાસ છે એનું આ સ્પષ્ટ ઉદાહરણ. બીજું કોઈ અખબાર શરૂ લૉન્ચ થવાનું હોય તો પહેલાં મોટા પાયે સર્વે થાય, શું વેચાશે, એના અંદાજ મુકાય, પ્રોજેક્ટ રિપોટ્ર્સ તૈયાર થાય, એનાલિસિસ થાય અને પછી વાત આગળ વધે..

અહીં તો વિચાર રજૂ થયો અને ફક્ત એક પાનાથી એનો પ્રારંભ કરી દેવામાં આવ્યો. લોકો જ એને આગળ વધારશે એવા વિશ્ર્વાસથી. ડૉ. કલામે આશા બતાવી છે કે ‘‘બિલિયન બીટ્સ છૂટાછવાયા કૌશલ્યને એક સૂત્રે પરોવશે.''

અને ખરેખર, ‘બિલિયન બીટ્સ'ના અંકો પર નજર ફેરવીએ તો સામાન્ય રીતે જેમની અને જે પ્રકારની વાતો અખબારોમાં વાંચવા નથી મળતી, એવા અજાણ્યા લોકોની અજાણી વાતો અહીં વાંચવા મળે છે. એવા લોકોની એવી વાત, જે ભારતને તે આજે છે ત્યાંથી આગળ લઈ જવા સક્ષમ હોય. ક્યાંય નિરાશાનો કોઈ સૂર નહીં.

બિલિયન બીટ્સ'ના બીજા અંકમાં લખાયું છે કે પહેલો અંક નેટ પર મૂકાયા પછી એના તંત્રીઓ પર ભારતીયોએ ઇ-મેઇલનો ધોધ વરસાવ્યો છે (બિલિયન બીટ્સ'ના તંત્રીઓ પર આપણે ભરોસો મૂકી શકીએ!) પ્રશંસા, વેદના, મીડિયાની ટીકા, ભ્રષ્ટ રાજકારણ સામેનો આક્રોશ, અપેક્ષા, સૂચન... અનેક પ્રકારના ઇમેઇલ ઠલવાયા છે બિલિયન બીટ્સના ઇનબોક્સમાં, સક્ષમ ભારતના ભાવિની આશાએ.

ઇ-પેપરની કૅચલાઇન પણ એ જ છે : ઇટ્સ પોસિબલ! બધું જ શક્ય છે! અત્યાર સુધીમાં બિલિયન બીટ્સ'ના સાત અંક તૈયાર થયા છે. તમને પણ જરા જુદા પ્રકારના વાંચનમાં રસ હોય તો પહોંચો ડૉ. કલામની સાઇટ www.abdulkalam.com પર. અહીં ડૉ. કલામ વિશે બીજું પણ ઘણું ઘણું જાણવા મળશે.

Monday, November 22, 2010

મળો ‘ઇડિયટ રૅન્ચો’ના વિદેશી અવતારને

સ્ટીમબોટ, રોકેટ, સોલાર બેટરી, હીટ એન્જિન, રેડિયો... આ બધું તમને જાતે બનાવવું ગમે? એ પણ સહેલાઈથી મળતી ચીજવસ્તુમાંથી? વિજ્ઞાનનો જબરજસ્ત રોમાંચક ખજાનો છે અહીં...
તમારામાંના બાળકને તમે જીવતું રાખ્યું હશે તો ચોમાસામાં આ મજા તમે ચોક્કસ માણી હશે (ના, પાણીના ખાબોચિયામાં મસ્તીથી કૂદકો મારવાની વાત નથી!), ભીના રસ્તા પર ઓઇલ કે પેટ્રોલડીઝલ ઢોળાતાં રચાતાં રંગબેરંગી મેઘધનૂષ જોવાની મજા! અચ્છા, એ વખતે તમારી આંગળીએ કોઈ ટાબરિયું હોય અને એ આ મેઘધન્નુ ઘરે સાથે લઈ જવાની જીદ પકડે તો? અત્યાર સુધી તમે કદાચ પ્રેમથી સમજાવી, પટાવીને ને છેવટે ધમકાવીને વાતનો અંત લાવ્યા હશો પણ હવે એવું કંઈ કરવાની જરૂર નથી.
બસ આવું જ મેઘધનુષ - પરમેનન્ટ મેઘધનૂષ ઘરે બનાવી આપીશએવું પ્રોમીસ આપો અને ઘરે આવીને તમારું રઘુવીર વચનપાળી બતાવો!
ઘરે પહોંચીને ઇન્ટરનેટ ખોલો અને પહોંચો (http://scitoys.com/) પર. આ સાઇટ પર એના નામ પ્રમાણે, વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંત અનુસાર કામ કરતા અનેક જાતના પ્રયોગો કે રમકડાં, મોટા ભાગે ઘરમાં જ ઉપલબ્ધ ચીજવસ્તુઓથી બનાવવાની અનેક ટીપ્સનો ખજાનો છે.
પહેલી નજરે સાઇટ સાવ સામાન્ય લાગશે. ચારેતરફ ગૂગલની એડ્સની ભરમાર વચ્ચે, સાવ કોઈ શિખાઉ વ્યક્તિની જેમ મૂકેલી થોડી ટેક્સ્ટ અને એક તરફ એક લાંબુંલચક લિસ્ટ. બસ, આ લિસ્ટનું હેડિંગ તમારું ધ્યાન જકડી લેશે - સાયન્સ ટોય્ઝ ટુ કેન મેઇક વિથ યોર કીડ્ઝ!
લિસ્ટમાં મેગ્નેટિઝમ, ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિઝમ, ઇલેક્ટ્રોકેમિસ્ટ્રી, રેડિયો, થર્મોડાયનેમિક્સ, એરોડાયનેમિક્સ, લાઇટ્સ એન્ડ ઓપ્ટિક્સ, બાયોલોજી, મેથેમેટિક્સ, કમ્પ્યુટર્સ એન્ડ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એવાં હેડિંગ્સ છે. જોકે એન્જિનીયરિંગના વિદ્યાર્થીને પણ થથરાવી મૂકતા આ શબ્દો વાંચીને ગભરાવાની જરૂર નથી. દરેક હેડિંગ નીચે, જે તે સિદ્ધાંત કામે લગાડીને મસ્ત કરામત કરી બતાવે તેવાં રમકડાંની યાદી છે. મન પડે તેના પર ક્લિક કરો એટલે, ફરી બિલકુલ સાદી રીતે, એ રમકડું કેવી રીતે બનાવી શકાય તેની સરળ સમજણ વાંચવા મળશે. દરેક તબક્કાના ફોટોગ્રાફ પણ સાથે જ છે. મોટા ભાગે ઘરમાં જ મળી જતી ખોખાં, પ્લાસ્ટિકની બોટલ, દોરી, મીણબત્તી, સ્ટ્રો વગેરે જેવી ચીજવસ્તુની જરૂર પડશે. ઇલેક્ટ્રિસિટી કે થર્મોડાયનેમિક્સને લગતાં રમકડાં બનાવવામાં મોટી વ્યક્તિના માર્ગદર્શનની ખાસ જરૂર રહેશે.
આ સાઇટની મજા ફક્ત જાતભાતનાં રમકડાંમાં નથી. રમકડું બનાવ્યા પછી, એ રમકડું કેવી રીતે જે તે કરામત કરી બતાવે છે તેની વૈજ્ઞાનિક સમજણ પણ તેમાં આપેલી છે. જેમ કે થર્મોડાયનેમિક્સ વિભાગમાં એક રમકડું છે - વર્લ્ડઝ સિમ્પલેસ્ટ સ્ટીમબોટ! આ બોટ એટલે આપણા ગામઠી મેળામાં મળતી પેલી દીવાની ગરમીથી ચાલતી હોડી! મજાની વાત એ છે કે સાઇટ પર ઉલ્લેખ છે કે ભારતમાં આવી હેન્ડમેઇડ બોટ મળે છે અને એનો ફટ ફટ અવાજ બાળકોને મજોમજો કરાવી દે છે. સાઇટ પર એનો નાનકડો વિડિયો પણ છે! આ હોડીમાં કામ કરતા સિદ્ધાંતને સમજીને, પોતાની જગ્યાએ ગોળ ગોળ ફરતી હોડી બનાવવાનો કિમિયો પણ અહીં સમજાવ્યો છે.
આપણા દેશી ઇડિયટ રૅન્ચોના વિદેશી અવતાર જેવા સિમોન ક્વીલન ફિલ્ડ નામના એક વિજ્ઞાનપ્રેમીએ આ સાઇટ બનાવી છે. રમકડાં બનાવવામાંથી નવરા પડો તો સાઇટમાં થોડાં વધુ ખાંખાંખોળાં કરજો. સિમોન તેમણે બનાવેલાં રમકડાંનું આ સાઇટ દ્વારા સેલિંગ પણ કરે છે (જોકે આપણે માટે એ કામનું નથી, ‘ઇન્ડિયન સ્ટીમ બોટની કિંમત અહીં લગભગ રૂ. ૩૫૦ છે!). એમણે ખરીદેલાં કેટલાંક મસ્ત રમકડાં વિશે થોડી વિગતો અને આ રમકડાં નેટ પર ક્યાંથી ખરીદી શકાય એની વિગતો પણ અહીં છે (જેમ કે ઘરમાં ઉડાડી શકાય એવું રિમોટ કંટ્રોલ્ડ, રબરનું ટચૂકડું પ્લેન). સિમોનનો ટોઈંગ વીથ સાયન્સશીર્ષકનો એક બ્લોગ પણ છે. વિજ્ઞાનના આજીવન વિદ્યાર્થીઓના દિમાગમાં અનેક પ્રકારના નવા ઝબકારા થવા લાગે એવા કેટકેટલાય લેખોથી આ બ્લોગ ભર્યો પડ્યો છે.
ફેસબુક, ઓર્કૂટ, ટ્વીટર, હોલીવૂડબોલીવૂડની સાઇટ્સ વગેરે વગેરેથી થોડા કંટાળો ત્યારે એક નજર જરા ઇસ તરફ ભી હો જાય?

Monday, November 15, 2010

ચાલો ઇન્ટરનેટ પબ્લિક લાઇબ્રેરીમાં!

ઇન્ટરનેટ પર નવાંસવાં ડગ માંડનારા લોકોની એક કાયમી ફરિયાદ હોય છે - તેમને નેટ પર બહુ ઝડપથી કંટાળો આવી જાય છે!

એવું કેમ થાય છે? કારણ કે ચોતરફથી સાંભળ્યું તો ઘણું હોય કે ઇન્ટરનેટ એટલે રસપ્રદ માહિતીનો દરિયો - જે જોઈએ તે ચપટીમાં મળી જાય (આવી હવા ભી કરવામાં અમારા જેવાનો વાંક પણ ખરો!) પછી ખરેખર નેટ ચાલુ કરીને બેસો ને ગૂગલમાં સર્ચિંગ કરો તો લાંબાંલચક લિસ્ટ આવે. એમાં કઈ લિંક કામની હશે એ ઝટ સમજાય નહીં, એક-બે લિંક ટ્રાય કરો તો લાગે કે કંઈક ભળતું જ ઓપન થયું અને પછી આવે કંટાળો!

ખરું કારણ એ છે કે આપણને મોટા ભાગે વિષય કે પ્રકાર પ્રમાણે જોઈતી માહિતી શોધવાની આદત હોય છે - એકલદોકલ શબ્દ પ્રમાણે નહીં. આપણાં રોજિંદાં પુસ્તકાલયોમાં (સાચ્ચું કહેજો, છેલ્લે ક્યારે ગયા હતા?) પહેલાં લેખક કે નવલકથા કે કવિતા જેવા વિભાગના કબાટ શોધીએ અને પછી જોઈતું પુસ્તક શોધીએ. કારણ કે ત્યાં રક્ત ટપકતી સો સો ઝોળી' એવું લખતાં ઝવેરચંદ મેઘાણીનું કોઈનો લાડકવાયો' ગીત ધરાવતું પુસ્તક કે તેનું પાનું સામે આવે એવી કોઈ વ્યવસ્થા નથી. ઇન્ટરનેટમાં એવી સગવડ છે તો એની આપણને હજી આદત નથી!

આનો ઉપાય છે ધ ઇન્ટરનેટ પબ્લિક લાઇબ્રેરી : www.ipl.org ઇન્ટરનેટ હજી પશ્ર્ચિમમાં પણ નવું નવું હતું ત્યારે, એટલે કે છેક ૧૯૯૫માં અમેરિકાની યુનિવર્સિટી ઑફ મિશીગન સ્કૂલ ઑફ ઇન્ફર્મેશનના પ્રોફેસર્સ અને વિદ્યાર્થીઓને પુસ્તકાલયોમાં રહેલાં વાસ્તવિક પુસ્તકો, ઇન્ટરનેટ પર વિખરાયેલા પડેલા જ્ઞાન અને ઇન્ટરનેટ પર સાચી, વિશ્વસનીય માહિતી માટે ફાંફાં મારતા મારા-તમારા જેવા લોકોને સાંકળવાનો વિચાર આવ્યો.

ઇન્ટરનેટ પહેલાં આંગળી ચધવાનું પુણ્ય ગ્રંથપાલો મેળવતા હતા. એ જ કામ લાઇબ્રેરી સાયન્સના વિદ્યાર્થીઓએ ઇન્ટરનેટ પર પણ ઉપાડી લીધું. પછી તો બીજી યુનિવર્સિટી પણ આ પ્રોજેક્ટમાં સંકળાઈ, ઇન્ટેલ અને સન માઇક્રોસિસ્ટમ્સ જેવી ધરખમ કંપનીઓનો ટેકો મળ્યો એટલે ઇન્ટરનેટ પરની આ પબ્લિક લાઇબ્રેરી વધુ ને વધુ વિકસવા લાગી.

અત્યારે આ સાઇટને રોજની એક લાખથી વધુ હીટ્સ' મળે છે. આ સાઇટ વાસ્તવિક લાઇબ્રેરી જેવું જ માળખું ધરાવે છે. અહીં પણ કીવર્ડ પ્રમાણે સર્ચ કરવાની સગવડ તો છે જ, પણ વિષય પ્રમાણે ડા તરવાની સુવિધા પણ છે. ભવિષ્યના લાઇબ્રેરિયન્સ અહીં જુદા જુદા વિષય અને પેટાવિષય અનુસારની માહિતી આપતી વેબસાઇટ્સ શોધી, તેનું મૂલ્યાંકન કરી, યોગ્યની પસંદગી કરી, વ્યવસ્થિત ગોઠવી, તેનો ટૂંક સાર આપીને આપણી સમક્ષ મુકે છે!

વાસ્તવિક લાઇબ્રેરીની જેમ અહીં તમને દુનિયાભરનાં અખબારો પણ વાંચવા મળશે ને કીડ્સસ્પેસ અને ટીનસ્પેસ જેવા ખાસ વિભાગો પણ મળશે, તેમ જાતભાતની ડિક્ષનરી અને એન્સાયક્લોપીડિયાની લિંક પણ મળશે. કહેવાની જરૂર ખરી કે અહીં ફ્રી વેબસાઇટ્સની જ લિંક આપવામાં આવે છે?

પુસ્તકાયલની વાત નીકળી છે તો એક ગુજરાતી ઇ-બુકની પણ વાત કરી લઈએ - http://gadyasoor.wordpress.com/download પરથી જીવનલક્ષી અવલોકનો ધરાવતી એક નિ:શુલ્ક ગુજરાતી ઇ-બુક ડાઉનલોડ કરી શકાશે. પુસ્તક ઝા જોડણીમાં છે, પણ ઇ-બુક કેવી હોય અને નિવ્ત્તિ પછીય બ્લોગ કોઈને કેટલા પ્રવ્ત્ત રાખી શકે છે એ પણ જોઈ-જાણી શકાશે!

Thursday, November 11, 2010

ઇન્ટરનેટ પર ગાંધીયાત્રા

દાંડીયાત્રાના દિને ચાલો નીકળીએ ગાંધીયાત્રા પર, સાયબરજગતમાં. લગભગ આખી દુનિયા નેટ પર આંખ મચીને જ્યાં પહેલું ડગ માંડે છે.

એ ગૂગલ પર ‘ગાંધી' લખીને સર્ચ કરો એ સાથે ૦.૦૨ સેકન્ડમાં ગૂગલ ૧,૮૫,૦૦,૦૦૦ પરિણામોનો ખડકલો તમારી સામે મૂકી દે છે. મતિ મૂંઝાઈ જાય એવી સ્થિતિ છે. ગાંધીજીનું નામ ધરાવતી સાઇટ પણ કેટકેટલી... mahatmagandhiji.com (ગાંધીજીના નામે ઓર્ગેનાઇઝેશન હોય તો સમજ્યા, પણ કંપની? હે રામ!) mkgandhi.org, mkgandhi-sarvodaya.org, gandhiserve.org, gandhism.net, gandhana.net, gandhiatthebat.com...

ક્વૉટ્સ, તસવીરો, ઓડિયો-વીડિયો ક્લિપ્સ, પુસ્તકો, લેખો, પત્રો, કાર્ટૂન... ગાંધીજીની જાણે સેકન્ડ ડીજિટલ લાઇફ શરૂ થઈ છે ઇન્ટરનેટ પર. જર્મનીના ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ ગાંધીસર્વ'ની સાઇટ પર ગાંધીસાહિત્યનો કદાચ સૌથી મોટો ખજાનો ઉપલબ્ધ છે. આ ટ્રસ્ટ ગાંધીવિચાર વિશે મીડિયા કન્સલ્ટન્સી ચલાવે છે ને ભારત અને દ.આફ્રિકામાં ગાંધીજીના પગલે ચાલતી યાત્રા પણ યોજે છે!

આ બધી સાઇટ્સની અછડતી મુલાકાત લેતાં, ‘મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી' નામ કેટકેટલા મિશ્ર પ્રતિસાદ ભા કરે છે એનોય આછો અંદાજ આવે છે. એક તરફ, અનેક ઠેકાણે ગાંધીજી વિશેનું આઇન્સ્ટાઇનનું પેલું વિખ્યાત અવતરણ નજરે ચઢે છે, તો બીજી તરફ, દુનિયા આખીના વાંધાવચકાને વાચા આપતી gopetition.com સાઇટ પર, ગાંધીજીના જન્મદિનને આંતરરાષ્ટ્રીય અહિંસાદિન ઘોષિત કરવા સામે યુએનને કરવામાં આવેલી અપીલ પણ છે (જેમાં ૨૦૭ લોકોએ સહી કરી છે).

દુનિયાભરના લોકો ગૂગલના સર્ચબોક્સમાં દર સેકન્ડે જે કંઈ લખે છે તેના આધારે લોકોના મનમાં શું ચાલી રહ્યું છે એનો તાગ કાઢવાની કોશિશ ગૂગલ ઝાઇગાઇસ્ટ' નામે કરે છે. આ ઝાઇગાઇસ્ટના મતે, ૨૦૦૭માં ભારતના સર્ફરે નેટ પર જે રાજકીય નેતાઓ વિશે સૌથી વધુ ખાંખાખોળ્યાં કર્યાં એ યાદીમાં ગાંધી (સોનિયા નહીં, મોહનદાસ) ટોચ પર છે. આ લિસ્ટને લોકમાનસનાં સાચાં બેરોમીટર ગણવા જેવાં નથી, પણ ઓરકૂટ જેવું ખાસ્સું જામી ગયેલ સોશિયલ નેટવર્ક, એટલીસ્ટ યંગસ્ટર્સના ટ્રેન્ડઝનું ઘણું નજીકનું દર્શન કરાવે છે. એમાં ગાંધીજીના નામે દોઢ-બે હજાર સભ્યો ધરાવતી ફેનક્લબ્સ છે, તેમ આઇ હેટ ગાંધી' પ્રકારની કોમ્યુનિટીઝ પણ છે, લગભગ સરખા પ્રમાણમાં સભ્યસંખ્યા સાથે!

રીયલ લાઇફની જેમ નેટલાઇફમાં પણ ગાંધી' નામ વટાવવાવાળા ઘણા છે. જાણીને નવાઈ લાગશે કે ઇ-બે કે ફ્રૂગલ જેવી ઓનલાઇન શોપિંગ સાઇટ પર ગાંધીજીને લગતી હજારથી વધુ ચીજવસ્તુ વેચાણ માટે મુકાઈ છે, જેમાં ગાંધીજીની તસવીર ધરાવતી સ્ટેમ્પ તો ઠીક, બે અને પાંચ રૂપિયાની નોટ પણ મૂળ કિંમત કરતાં અનેકગણી કિંમતે વેચાય છે! ગાંધીજીના ચિત્રવાળો કૉફીમગ કે માઉસપેડ પણ મળશે.

ગાંધીજીનો ઇન્ટરનેટ સાથેનો સંબંધ ત્યાંથી પણ આગળ વધે છે, ઇટાલીના કોઈ ભેજાબાજને વિચાર આવ્યો કે ગાંધીજી પાસે ઇન્ટરનેટ કે મોબાઇલ જેવી આધુનિક સવલત હોત તો એમની અસર કેટલી વિસ્તરી હોત? બસ, આ થીમ પર ઇટાલીની એક ટેલિકમ્યૂનિકેશન કંપનીએ અફલાતૂન ટીવીકમર્શિયલ બનાવી છે! જોવી છે? તો યુટ્યુબ પર ઇટાલિયા, ગાંધી લખીને સર્ચ કરી જુઓ!

Monday, November 8, 2010

ઇન્ટરનેટનું '૫૦ના દાયકા સાથેનું કનેક્શન

આ માર્ચમાં વર્લ્ડવાઇડવેબ એટલે કે `વેબ'ની રચનાને વીસ વર્ષ પૂરાં થયાં. આપણે વેબ અને ઇન્ટરનેટ બંનેને એક ગણીએ છીએ, પણ હકીકતમાં ઇન્ટરનેટ એટલે દુનિયાભરનાં કરોડો કમ્પ્યૂટર્સને જોડતું વિરાટ માળખું. જ્યારે વર્લ્ડવાઇડવેબ એટલે ઇન્ટરનેટની મદદથી માહિતીની આપલે માટેની ટેક્નોલોજી. વેબને હજી વીસેક વર્ષ થયાં છે, પણ ઇન્ટરનેટનાં મૂળીયાં '૫૦ના દાયકામાં પડેલાં છે. ચાલો તપાસીએ ઇન્ટરનેટની ટાઇમલાઇન...
 
- ૧૯૫૮માં અમેરિકન પ્રેસિડેન્ટ આઇઝનહોવરે યુએસની ડિફેન્સ સર્વિસીઝ માટે `એડવાન્સ્ડ રિસર્ચ પ્રોજેક્ટ એજન્સી (આરપા)'ની રચના કરવા ભંડોળ ફાળવવાનું વિચાર્યું.
 
- ૧૯૬૨માં ઇન્ટરનેટ કન્સેપ્ટ વિશે પહેલું વૈજ્ઞાનિક પેપર લખાયું.
 
- ૧૯૬૫માં એમઆઇટી લિંકનલૅબમાં પહેલા નેટવર્કિંગથી બે કમ્પ્યૂટર્સે એકબીજા સાથે `વાત' કરી!

- ૧૯૬૯થી ૧૯૭૦ સુધીમાં આરપાનેટ વિકસ્યું અને જુદાં જુદાં પાંચેક સ્થળોએ આ નેટવર્કના નોડ્સ મૂકાયા.

- ૧૯૭૨માં આરપાનેટ માટે પહેલી પાર, બેઝિક ઇ-મેઇલ પ્રોગ્રામ લખાયો અને એમાં @ (એટ) સાઇનનો ઉપયોગ થયો (જેને આપણે સૌ હોંશથી `એટ ધ રેટ' કહીએ છીએ!)

- ૧૯૭૩માં આરપાનેટે અમેરિકાની સરહદ ઓળંગી. ઇંગ્લેન્ડ ને નોર્વે સાથે ઇન્ટરનેશનલ કનેક્શન્સ રચાયાં.

- ૧૯૭૬માં ક્વિન એલિઝાબેથ બીજાંએ ઇ-મેઇલનો ઉપયોગ કર્યો. એપલ કમ્પ્યૂટરનો પણ જન્મ થયો.

- ૧૯૮૦માં `ઇન્ક્વાયર વિધિન' નામનો પ્રોગ્રામ લખાયો, જેમાંથી વર્લ્ડવાઇડવેબનો જન્મ થવાનો હતો.

- ૧૯૮૦માં આઇબીએમે પહેલા પર્સનલ કમ્પ્યૂટરની જાહેરાત કરી અને માઇક્રોસોફ્ટે ડોસ વિક્સાવી.

- ૧૯૮૩માં, .કોમ, .ઓર્ગ, .નેટ વગેરે જન્મ્યાં અને ડોમેઇન નેમ સિસ્ટમ વિક્સી.

- ૧૯૮૪માં પહેલી વાર `સાયબરસ્પેસ' શબ્દનો ઉપયોગ થયો.

- ૧૯૮૫માં સિમ્બોલિક.કોમ નામે પહેલું ડોમેઇન નેમ રજિસ્ટર્ડ થયું.

- ૧૯૮૬માં આરપાનેટ ઓપન થયું અને ઇન્ટરનેટ વિકસ્યું. એ વર્ષે ૫૦૦૦ કમ્પ્યૂટર્સ કનેક્ટ થયાં.

- ૧૯૮૯ સુધીમાં કનેક્ટેડ કમ્પ્યૂટર્સની સંખ્યા એક લાખે પહોંચી અને માર્ચમાં વર્લ્ડવાઇડવેબનો જન્મ થયો.

- ૧૯૯૨માં `નેટ સર્ફિંગ' શબ્દ ચલણી બન્યો.

- ૧૯૯૩માં વેબના ઉપયોગમાં ૩,૪૧,૦૦૦ ટકાનો વધારો નોંધાયો!
અને પછી તો, રેસ્ટ ઇઝ ધ નોન હિસ્ટ્રી! મજાની વાત એ છે કે માણસને માણસની નજીક લાવતી આ ટેક્નોલોજી વિકસી રહી હતી ત્યારે દુનિયા આખીનું બધું ધ્યાન માણસને માણસથી દૂર, છેક અવકાશમાં લઈ જતા સ્પેસ પ્રોગ્રામ પર કેન્દ્રિત હતું!

Friday, November 5, 2010

મળો ‘ઇડિયટ રૅન્ચો’ના વિદેશી અવતારને

સ્ટીમબોટ, રોકેટ, સોલાર બેટરી, હીટ એન્જિન, રેડિયો... આ બધું તમને જાતે બનાવવું ગમે? એ પણ સહેલાઈથી મળતી ચીજવસ્તુમાંથી? વિજ્ઞાનનો જબરજસ્ત રોમાંચક ખજાનો છે અહીં...
તમારામાંના બાળકને તમે જીવતું રાખ્યું હશે તો ચોમાસામાં આ મજા તમે ચોક્કસ માણી હશે (ના, પાણીના ખાબોચિયામાં મસ્તીથી કૂદકો મારવાની વાત નથી!), ભીના રસ્તા પર ઓઇલ કે પેટ્રોલડીઝલ ઢોળાતાં રચાતાં રંગબેરંગી મેઘધનૂષ જોવાની મજા! અચ્છા, એ વખતે તમારી આંગળીએ કોઈ ટાબરિયું હોય અને એ આ મેઘધન્નુ ઘરે સાથે લઈ જવાની જીદ પકડે તો? અત્યાર સુધી તમે કદાચ પ્રેમથી સમજાવી, પટાવીને ને છેવટે ધમકાવીને વાતનો અંત લાવ્યા હશો પણ હવે એવું કંઈ કરવાની જરૂર નથી.
બસ આવું જ મેઘધનુષ - પરમેનન્ટ મેઘધનૂષ ઘરે બનાવી આપીશએવું પ્રોમીસ આપો અને ઘરે આવીને તમારું રઘુવીર વચનપાળી બતાવો!
ઘરે પહોંચીને ઇન્ટરનેટ ખોલો અને પહોંચો (http://scitoys.com/) પર. આ સાઇટ પર એના નામ પ્રમાણે, વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંત અનુસાર કામ કરતા અનેક જાતના પ્રયોગો કે રમકડાં, મોટા ભાગે ઘરમાં જ ઉપલબ્ધ ચીજવસ્તુઓથી બનાવવાની અનેક ટીપ્સનો ખજાનો છે.
પહેલી નજરે સાઇટ સાવ સામાન્ય લાગશે. ચારેતરફ ગૂગલની એડ્સની ભરમાર વચ્ચે, સાવ કોઈ શિખાઉ વ્યક્તિની જેમ મૂકેલી થોડી ટેક્સ્ટ અને એક તરફ એક લાંબુંલચક લિસ્ટ. બસ, આ લિસ્ટનું હેડિંગ તમારું ધ્યાન જકડી લેશે - સાયન્સ ટોય્ઝ ટુ કેન મેઇક વિથ યોર કીડ્ઝ!
લિસ્ટમાં મેગ્નેટિઝમ, ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિઝમ, ઇલેક્ટ્રોકેમિસ્ટ્રી, રેડિયો, થર્મોડાયનેમિક્સ, એરોડાયનેમિક્સ, લાઇટ્સ એન્ડ ઓપ્ટિક્સ, બાયોલોજી, મેથેમેટિક્સ, કમ્પ્યુટર્સ એન્ડ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એવાં હેડિંગ્સ છે. જોકે એન્જિનીયરિંગના વિદ્યાર્થીને પણ થથરાવી મૂકતા આ શબ્દો વાંચીને ગભરાવાની જરૂર નથી. દરેક હેડિંગ નીચે, જે તે સિદ્ધાંત કામે લગાડીને મસ્ત કરામત કરી બતાવે તેવાં રમકડાંની યાદી છે. મન પડે તેના પર ક્લિક કરો એટલે, ફરી બિલકુલ સાદી રીતે, એ રમકડું કેવી રીતે બનાવી શકાય તેની સરળ સમજણ વાંચવા મળશે. દરેક તબક્કાના ફોટોગ્રાફ પણ સાથે જ છે. મોટા ભાગે ઘરમાં જ મળી જતી ખોખાં, પ્લાસ્ટિકની બોટલ, દોરી, મીણબત્તી, સ્ટ્રો વગેરે જેવી ચીજવસ્તુની જરૂર પડશે. ઇલેક્ટ્રિસિટી કે થર્મોડાયનેમિક્સને લગતાં રમકડાં બનાવવામાં મોટી વ્યક્તિના માર્ગદર્શનની ખાસ જરૂર રહેશે.
આ સાઇટની મજા ફક્ત જાતભાતનાં રમકડાંમાં નથી. રમકડું બનાવ્યા પછી, એ રમકડું કેવી રીતે જે તે કરામત કરી બતાવે છે તેની વૈજ્ઞાનિક સમજણ પણ તેમાં આપેલી છે. જેમ કે થર્મોડાયનેમિક્સ વિભાગમાં એક રમકડું છે - વર્લ્ડઝ સિમ્પલેસ્ટ સ્ટીમબોટ! આ બોટ એટલે આપણા ગામઠી મેળામાં મળતી પેલી દીવાની ગરમીથી ચાલતી હોડી! મજાની વાત એ છે કે સાઇટ પર ઉલ્લેખ છે કે ભારતમાં આવી હેન્ડમેઇડ બોટ મળે છે અને એનો ફટ ફટ અવાજ બાળકોને મજોમજો કરાવી દે છે. સાઇટ પર એનો નાનકડો વિડિયો પણ છે! આ હોડીમાં કામ કરતા સિદ્ધાંતને સમજીને, પોતાની જગ્યાએ ગોળ ગોળ ફરતી હોડી બનાવવાનો કિમિયો પણ અહીં સમજાવ્યો છે.
આપણા દેશી ઇડિયટ રૅન્ચોના વિદેશી અવતાર જેવા સિમોન ક્વીલન ફિલ્ડ નામના એક વિજ્ઞાનપ્રેમીએ આ સાઇટ બનાવી છે. રમકડાં બનાવવામાંથી નવરા પડો તો સાઇટમાં થોડાં વધુ ખાંખાંખોળાં કરજો. સિમોન તેમણે બનાવેલાં રમકડાંનું આ સાઇટ દ્વારા સેલિંગ પણ કરે છે (જોકે આપણે માટે એ કામનું નથી, ‘ઇન્ડિયન સ્ટીમ બોટની કિંમત અહીં લગભગ રૂ. ૩૫૦ છે!). એમણે ખરીદેલાં કેટલાંક મસ્ત રમકડાં વિશે થોડી વિગતો અને આ રમકડાં નેટ પર ક્યાંથી ખરીદી શકાય એની વિગતો પણ અહીં છે (જેમ કે ઘરમાં ઉડાડી શકાય એવું રિમોટ કંટ્રોલ્ડ, રબરનું ટચૂકડું પ્લેન). સિમોનનો ટોઈંગ વીથ સાયન્સશીર્ષકનો એક બ્લોગ પણ છે. વિજ્ઞાનના આજીવન વિદ્યાર્થીઓના દિમાગમાં અનેક પ્રકારના નવા ઝબકારા થવા લાગે એવા કેટકેટલાય લેખોથી આ બ્લોગ ભર્યો પડ્યો છે.
ફેસબુક, ઓર્કૂટ, ટ્વીટર, હોલીવૂડબોલીવૂડની સાઇટ્સ વગેરે વગેરેથી થોડા કંટાળો ત્યારે એક નજર જરા ઇસ તરફ ભી હો જાય?